Deepfake và ranh giới không được vượt khi làm video bằng AI
Giọng nhân bản, lời chứng thực giả, tin giả có hình minh hoạ. Năm vùng cấm, điều luật liên quan, bảng kiểm 7 câu, và cách nhận ra cuộc gọi giả người thân.
"Deepfake" là cách gọi chung cho hình, tiếng, video giả bằng AI trông như thật: mặt người này ghép lên người kia, giọng một người được nhân bản để nói điều họ chưa từng nói. Công nghệ đó ngày càng dễ dùng, và các vụ lừa đảo dùng nó đã xuất hiện ở Việt Nam, đến mức cơ quan công an nhiều lần lên tiếng cảnh báo.
AI Làm Phim không có chức năng ghép mặt. Hình trong video là clip quay thật từ kho video bản quyền, giọng là một trong 13 giọng có sẵn. Nhưng người dùng có thể kết hợp video với công cụ khác — nhân bản giọng, ghép ảnh — nên bài này vạch rõ những vùng không được bước vào, dù dùng công cụ nào.
Năm vùng cấm
1. Mạo danh một người có thật
Dùng giọng nhân bản, hình ghép, hay chỉ đơn giản là lời dẫn xưng tên một người thật ở ngôi thứ nhất, để người xem tin rằng người đó đang nói. Kể cả khi nội dung vô hại, kể cả là người thân, kể cả "chỉ để đùa".
Nhân bản giọng thì chỉ nhân bản giọng của chính mình hoặc của người đã đồng ý rõ ràng, và dùng đúng việc họ đồng ý. Ở AI Giọng Nói có tính năng nhân bản giọng; chính trang đó cũng khuyên giữ lời đồng ý bằng tin nhắn kể cả với người thân.
2. Người nổi tiếng "giới thiệu" sản phẩm
Video có giọng giống một ca sĩ, một bác sĩ có tiếng, một người dẫn chương trình nói về sản phẩm của bạn. Đây là hình thức quảng cáo giả xuất hiện rất nhiều trên mạng. Ngoài chuyện xâm phạm quyền hình ảnh, giọng nói của người đó, nó lừa người mua.
3. Lời chứng thực giả
Không cần deepfake mới làm được: một clip người lạ đang cười trong kho video, cộng lời dẫn "Chị Mai ở Đà Nẵng đã dùng và rất hài lòng". Người trong clip không phải chị Mai, và chẳng có chị Mai nào. Với AI Làm Phim, đây là vùng cấm dễ vô tình bước vào nhất — vì clip minh hoạ có người thật, lời dẫn thì bạn tự viết. Chi tiết ở bài clip minh hoạ được dùng đến đâu.
4. Tin giả có hình minh hoạ
Video "tin nóng" về một vụ việc chưa xác minh, ghép clip minh hoạ trông như hiện trường. Người xem không phân biệt được clip minh hoạ với hình thật, tin lan đi trước khi ai kịp đính chính. Video điểm tin phải dựa trên nguồn tin đã kiểm chứng và ghi rõ "hình ảnh minh hoạ".
5. Bôi nhọ, chế giễu người thật
Video gán cho một người cụ thể (hàng xóm, đối thủ kinh doanh, người từng có mâu thuẫn) lời nói hay hành vi họ không làm, hoặc dùng hình họ để chế giễu.
Điều luật liên quan
Những điều dưới đây là các quy định có thật, áp dụng chung, không riêng gì video AI:
| Quy định | Nội dung liên quan |
|---|---|
| Bộ luật Dân sự 2015, Điều 32 | Sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý; dùng thương mại phải trả thù lao trừ khi có thoả thuận khác |
| Bộ luật Dân sự 2015, Điều 34 | Danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân được bảo vệ; người bị đưa thông tin sai có quyền yêu cầu gỡ bỏ, cải chính, bồi thường |
| Bộ luật Hình sự 2015, Điều 174 | Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản |
| Bộ luật Hình sự 2015, Điều 155, 156 | Tội làm nhục người khác; tội vu khống |
Tuỳ hành vi và hậu quả, người làm có thể bị yêu cầu bồi thường dân sự, bị xử phạt hành chính, hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc hành vi cụ thể rơi vào quy định nào là chuyện của cơ quan có thẩm quyền và luật sư; bài này chỉ nêu để bạn biết những ranh giới ấy được pháp luật bảo vệ thật.
Điều khoản của AI Làm Phim cũng cấm dùng dịch vụ để tạo nội dung vi phạm pháp luật, xúc phạm, lừa đảo hoặc mạo danh; site có bộ lọc từ ngữ không phù hợp trong ý tưởng và lời dẫn.
Bảng kiểm 7 câu trước khi đăng
| # | Câu hỏi | Nếu "có" |
|---|---|---|
| 1 | Video có làm người xem tin rằng một người có thật đã nói, làm điều gì đó họ chưa nói, chưa làm? | Dừng |
| 2 | Có giọng nhân bản của ai không phải mình? | Cần đồng ý rõ ràng của người đó |
| 3 | Có lời "khách hàng", "chuyên gia", "bác sĩ" đặt cạnh người trong clip minh hoạ? | Bỏ lời đó hoặc thay clip không lộ mặt |
| 4 | Video nói về sự kiện có thật mà dùng clip minh hoạ? | Ghi "hình ảnh minh hoạ" |
| 5 | Có thông tin chưa kiểm chứng trình bày như sự thật? | Kiểm chứng hoặc bỏ |
| 6 | Có người thật nào bị đặt vào hình ảnh xấu? | Bỏ |
| 7 | Nếu người trong video xem được, họ có thấy bị xúc phạm, bị lợi dụng? | Bỏ hoặc hỏi họ trước |
Bảy câu đều "không" thì đăng. Có một câu "có" thì xử lý trước đã. Những nền tảng lớn còn có quy định riêng về gắn nhãn nội dung AI — xem bài gắn nhãn nội dung AI trên YouTube, TikTok, Facebook.
Phía người xem: nhận ra cuộc gọi giả người thân
Ranh giới không chỉ dành cho người làm video. Kiểu lừa đảo phổ biến dùng chính công nghệ này: gọi video hoặc gửi đoạn ghi âm giả giọng, giả mặt người thân, bạn bè để vay tiền gấp. Một vài cách phòng, đáng gửi cho bố mẹ, ông bà:
- Ai gọi hỏi tiền gấp, tắt máy và gọi lại vào số quen của chính người đó.
- Hỏi một chuyện chỉ hai người biết: tên con mèo hồi nhỏ, món ăn hôm Tết năm ngoái.
- Cảnh giác với cuộc gọi video ngắn, hình mờ, giật, người gọi viện lý do sóng yếu rồi tắt nhanh, chuyển sang nhắn tin xin chuyển khoản.
- Không chuyển tiền vào tài khoản mang tên người khác với lý do "nhờ đứng tên hộ".
- Cả nhà thống nhất một "câu mật khẩu" dùng khi cần xác minh qua điện thoại.
Bị lừa hoặc nghi ngờ bị lừa, báo ngay cho ngân hàng để phong toả giao dịch và trình báo cơ quan công an nơi gần nhất.
Dùng AI cho đúng việc
Phần lớn người dùng AI Làm Phim làm những video hoàn toàn bình thường: giới thiệu quán, kể chuyện, bài giảng, tuyển dụng. Ranh giới ở đây không nhằm làm khó họ. Nó tồn tại vì công cụ giả giọng, giả hình đã đủ tốt để một người bình thường không phân biệt được — và lòng tin của người xem là thứ mất đi rồi rất khó lấy lại, cho cả người làm video tử tế.
Một nguyên tắc gọn cho mọi trường hợp: AI dùng để kể, không dùng để giả. Kể chuyện có thật bằng giọng AI và hình minh hoạ là kể. Làm người xem tin vào điều không có thật là giả.
Các bài khác về quyền hình ảnh, quyền tác giả nằm cùng chuyên mục bản quyền và đạo đức.
